Mediation: anders dan rechtspraak

De discussie over de herziening van de rechtsbijstand wordt nu vooral vanuit het juridische perspectief gevoerd. Als we de behoeften van de burger werkelijk centraal willen stellen zouden betrokken partijen er beter aan doen zich te verenigen in plaats van voortdurend hun eigen posities te verdedigen. In de media wordt met onderzoeken gewapperd waarvan de resultaten vaak haaks op elkaar staan. Is het huidige rechtssysteem nu wel of niet aan herziening toe? Wat betekent een herziening voor de rechtsbijstand en de sociale advocatuur? En niet te vergeten, wat betekent het dan voor mij, de burger met een conflict?

Sociaal advocaten voelen zich door minister Dekker miskend. Advocaat-mediators gebruiken het debat om zichzelf als superieur te positioneren ten opzichte van de professionele familiemediator, die geen juridische achtergrond heeft. En die laatste groep, waartoe ook ik behoor, voelt zich het ‘afvoerputje’ in deze discussie. Minister Dekker, die de mond vol heeft van alternatieve manieren van conflictoplossing, heb ik het woord mediation nog nauwelijks in de mond horen nemen. Sommige advocaat-mediators spreken met dedain over hun collegae, de professionele (familie)mediators, alsof deze slechts voorzien in een tweederangs optie, wanneer je een advocaat niet kunt betalen. Een goedkope en snelle variant waarvan de kwaliteit dan ook navenant is. Dat is flauw en kortzichtig.

Het zou helpen om de verschillende vormen van conflictoplossingen eens ‘sec’ naast elkaar te plaatsen op basis van hun specifieke kenmerken en vervolgens te beoordelen op hun waarde.

Nergens lees ik over het fundamentele verschil dat er bestaat tussen het oplossen van een geschil ‘in rechte’ en ‘buiten rechte’. De Nederlandse afkorting van ADR (‘Anders Dan Rechtspraak’) laat niets aan de verbeelding over. De mediator is geen ‘light’ variant van de advocaat: de mediator is een beroepsprofessional met een eigen theoretische kader, specifieke beroepsvaardigheden en dito houding. En met een register dat toeziet op kwaliteit, met permanente bij- en nascholingseisen, met klacht- en tuchtrecht en een stevige beroepscode. Mediation, begin jaren negentig overgewaaid uit de Verenigde Staten als een alternatieve, eigenstandige methode van conflictoplossing, heeft in Nederland wortel geschoten vanuit een groeiend besef dat de traditionele juridische aanpak niet altijd toereikend is. Ook in een veranderende samenleving werd de roep om zelfbeschikking luider. De geëmancipeerde burger houdt de oplossing voor bepaalde (dreigende) conflicten tegenwoordig steeds liever zelf in de hand.

De mediator werkt op het snijvlak van het recht en de sociale psychologie, met als belangrijkste doel om samenwerking tussen cliënten te bewerkstelligen, verstoorde communicatie weer op gang te helpen en hen te gidsen naar een bestendige toekomst met door beiden gedragen afspraken, juist ook als cliënten in de toekomst nog met elkaar te maken zullen hebben.

Kortom, mediation is een zelfstandig vak met eigen, specifieke grondslagen zoals transparantie van het proces, autonomie van de deelnemers, belang van vertrouwen in en vertrouwelijkheid van de procedure, de vrijwillige – maar niet vrijblijvende – deelname van de mensen aan tafel en de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de mediator.

Soms maken juridische elementen deel uit van de mediation. Een advocaat kan dan – indien nodig en gewenst – een belangrijke rol spelen. Het spreekt voor zich dat bij een complexe, sterk gejuridiseerde zaak de mediator cliënten zal wijzen op het nut of zelfs de noodzaak van het inschakelen van een advocaat om hen bij te staan.

Laten we beginnen de burger goed en volledig te informeren over de verschillende mogelijkheden om een conflict op te lossen. En laten we ophouden denigrerend over elkaars professie te spreken. Kunnen we er niet gewoon van uitgaan dat de meeste professionals bewust gekozen hebben voor een vak, met de intentie dienstbaar te zijn aan de behoefte van de om hulp vragende burger?

img_2286

 

 

Mediator of advocaat: heb je wel een keuze?

De aanleiding was een reactie op een tweet van de @Active Mediator. Het was de ‘Dag van de scheiding’ en de nadruk in het bericht lag op het belang om ‘goed’ uit elkaar te gaan, zeker als er kinderen betrokken zijn. Scheiden is voor velen nu eenmaal een pijnlijk proces dat gepaard kan gaan met heftige emoties. Dat is normaal. Jarenlange, ingesleten relatiepatronen tonen hun lelijkste gezicht en ex-partners lijken er vooral op uit de schuld van het mislukken van een relatie bij de ander te leggen. Echte aandacht voor wat goed is voor de kinderen schiet er dan vaak bij in. Juist daarom is een scheidingsproces voor kinderen vaak zo’n impactvolle en negatieve gebeurtenis die nog lang nadreunt, soms tot ver in hun eigen volwassenheid. Punt gemaakt.

Is een advocaat noodzakelijk? 

Dan de tweet: “Hoorde laatst weer – van een professionele jeugdhulpverlener – dat je wel naar een mediator kunt gaan, maar dat je daarna toch nog een advocaat nodig hebt, dus dat je beter direct naar een advocaat kunt gaan.”

Schermafbeelding 2018-09-16 om 13.19.16

Het gaat hier eigenlijk over twee dingen:

  1. Bij het verbreken van een ‘officiële’ relatie (huwelijk of geregistreerd partnerschap) is een advocaat procedureel altijd nodig;
  2. En de vraag of je niet beter een advocaat in de arm kan nemen die jou kan vertegenwoordigen tijdens het hele scheidingsproces – kortom, waarom een mediator er ‘tussen zetten’?

Het eerste deel van de tweet klopt als een bus. Inderdaad, in het geval van een echtscheiding of een verbreking van een geregistreerd partnerschap, dient het verzoek tot echtscheiding, samen met de door de mediator opgestelde echtscheidingsovereenkomst en het verplichte ouderschapsplan, door een advocaat ingediend te worden bij de rechtbank. De mediator benadert hiervoor doorgaans de advocaat. Dat hoeft dus niet door de cliënt te gebeuren.

Het deel dat door de advocaat wordt afgehandeld is dan strikt formeel. Inhoudelijk is de advocaat niet betrokken, noch verantwoordelijk. De advocaat checkt zorgvuldig of aan alle wettelijke eisen is voldaan, vergewist zich ervan dat de aanvragers achter hun beslissingen staan en deze in vrijheid – zonder onaanvaardbare druk of dwang – hebben genomen. En dient vervolgens het verzoek tot echtscheiding in bij de rechtbank. In de weken die volgen speelt zich op de achtergrond een formeel proces af waarbij het verzoek door de rechtbank wordt ontvangen en geregistreerd en er een datum wordt vastgesteld wanneer het verzoek wordt behandeld door de rechter. Daarna volgt in principe de beschikking (de scheiding is dan uitgesproken). Als de aanvragers na de beschikking niet in beroep willen gaan kunnen zij een zgn. akte van berusting tekenen. Op die manier hoeven ze niet de formele termijn van drie maanden af te wachten totdat de echtscheiding kan worden ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand van de gemeente waar het huwelijk indertijd heeft plaatsgevonden. Pas dan ben je namelijk formeel gescheiden.

Advocaat of mediator?

Dat het beter is om direct naar een advocaat te gaan, zoals het tweede deel suggereert, is de vraag. In geval van een echtscheiding waar kinderen bij betrokken zijn kan een mediator goed werk doen. Die is er namelijk voor opgeleid om patronen bloot te leggen en bijvoorbeeld de relatie als ex-partners los te trekken van de ouderrelatie. Pas dan kunnen ouders namelijk weer de blik op hun kind(eren) richten, in hun schoenen gaan staan en gezamenlijk duurzame afspraken maken voor de toekomst, oprecht rekening houdend met de behoefte(n) van hun kinderen.

De basisprincipes van een advocaat zijn fundamenteel anders dan die van de mediator. De werkwijze van een advocaat is veelal gericht op het behartigen van de belangen van zijn cliënt. Terwijl de mediator in beginsel focust op het – op een basaal niveau – herstellen van de communicatie tussen uit elkaar gaande stellen. En daarin ook de gevolgen voor betrokken kinderen aan de orde stelt. De advocaat richt zich primair op het belang van de cliënt, terwijl het werk van de mediator eruit bestaat om de belangen van beide cliënten optimaal te dienen.

Een professionele, stevig opgeleide (familie)mediator is goed in staat om een scheiding, zowel emotioneel als ‘technisch’, te begeleiden. Een goed onderlegd mediator wéét welke informatie van belang is voor cliënten bij het nemen van beslissingen en zorgt ervoor dat zij over al die informatie beschikken, op basis waarvan cliënten zelf weloverwogen beslissingen kunnen nemen. Ook is een mediator erop gespitst dat er mogelijk fiscale, financiële, juridische of relationele gevolgen kleven aan bepaalde keuzes van cliënten en wijst hen daar tijdig op. En in veel gevallen kent de mediator op z’n minst ook een aantal van die mogelijke gevolgen en kan deze benoemen. De meeste mediators, mijzelf incluis, zijn echter naast professioneel en door het kwaliteitsregister erkend MfN-registermediator, niet óók fiscalist, financieel expert, hypotheekadviseur of therapeut. Sommige mediators zijn wel advocaat. Dat kan een voordeel zijn, maar dus niet bij voorbaat.

Daarom is het van belang dat de mediator over voldoende zelfkennis en zelfinzicht beschikt om te weten wanneer hij of zij cliënten moet wijzen op de reikwijdte van de eigen kennis en cliënten voor bepaalde onderdelen verwijst naar een specialist, bijvoorbeeld een fiscalist, advocaat, of (relatie)therapeut. Natuurlijk staat het cliënten vrij deze suggestie wel of niet op te volgen. Dat is de verantwoordelijkheid van cliënten. De verantwoordelijkheid van de mediator bestaat eruit zijn beperkingen te kennen en cliënten te beschermen tegen het maken van ongefundeerde beslissingen met mogelijk verstrekkende gevolgen. In elk (stadium) van een mediationproces kunnen cliënten een dergelijke specialist aan tafel vragen of zich op de achtergrond laten adviseren, zolang dat in transparantie en met instemming van alle betrokkenen gebeurt.

Laten we niet om de hete brij heen draaien: vaak wordt mediation genoemd als een kostenbesparende keuze, afgezet tegenover de kosten die een juridische procedure met advocaten met zich meebrengt. Vaak genoeg is dat voor cliënten een van de overwegingen om voor mediation te kiezen (als ze niet in aanmerking komen voor een toevoeging). Op het moment dat er dan toch door de mediator wordt geadviseerd om een specialist in te schakelen kunnen cliënten zich misschien ‘bekocht’ voelen, in de veronderstelling dat de alwetende mediator ze vlot en doortastend door het hele proces loodst. Daarom maak ik mijn positie meteen tijdens het eerste gesprek aan cliënten duidelijk. De ervaring leert dat ik dit gedurende de mediation meestal nog een paar keer moet herhalen. Mensen hebben nou eenmaal behoefte aan advies, de mening van een ander. Niks mis mee. Laat het maar duidelijk zijn.

Dan dat kostenaspect. Natuurlijk is het evident dat als er andere specialisten betrokken raken bij het scheidingsproces dit extra kosten met zich meebrengt. Een door cliënten gevraagde specialist stuurt hen ook een rekening, net als de mediator. De vraag blijft of cliënten ‘in the end’ duurder uit zullen zijn. Een mediator richt zich op de behoeften van beide cliënten, adresseert emoties, creëert ruimte om te spreken en te luisteren, kortom focust op de communicatie en relatie en het verbeteren daarvan. Als het de mediator lukt om (communicatie)patronen inzichtelijk te maken dan is er al vaak een wereld gewonnen. Die investering betaalt zich terug in een betere verstandhouding, meer onderling begrip en respect en daarmee meer bereidheid van cliënten om samen te werken aan een bevredigende uitkomst in het belang van beiden. Dan komt het proces vaak in een constructieve stroomversnelling.

Als verhoudingen, bijvoorbeeld door de inzet van twee advocaten, steeds verder gepolariseerd raken dan wakkert dat de vechtlust van cliënten eerder aan, met langere procedures tot gevolg.

Ik ben van mening dat conflicten waar met name communicatie- en relatiepatronen aan ten grondslag liggen, of het nou om een liefdes-, arbeids-, familie- of burenrelatie gaat, mediation de eerste, logische stap is naar een oplossing. Procederen kan altijd nog, als het écht niet anders kan.

 

 

 

Wat is mediation nou eigenlijk?

Op een aantal gebieden is mediation inmiddels een bekend en beproefd middel om conflicten tussen mensen op te lossen. Toch bestaat er ook nog veel onduidelijkheid rond mediation en zijn veel mensen en sectoren er tot nu toe onbekend mee. En dat is zonde.

Mediation, zo staat beschreven in het ‘Handboek Mediation’, is een vorm van bemiddeling in conflicten, waarbij een neutrale bemiddelingsdeskundige, de mediator, de communicatie en onderhandelingen tussen partijen begeleidt om vanuit hun werkelijke belangen tot een gezamenlijk gedragen en voor ieder van hen optimale besluitvorming te komen.

Het belang van mediation

Conflicten ontstaan wanneer de communicatie verstoord raakt en spelen zich op allerlei niveaus af: in het persoonlijke leven, op de werkvloer, in de woonomgeving, bij de overheid, in het maatschappelijke leven. Voor het oplossen van conflicten is in Nederland een verscheidenheid aan mogelijkheden voorhanden. De essentie van mediation, in tegenstelling tot andere vormen van conflictoplossing, is dat de deelnemers zélf de regie hebben over de uitkomst van het conflict. De mediator staat niet boven maar tússen de partijen. Er vindt dus geen interventie van een derde plaats die een uitspraak doet en daarmee voor de deelnemers de uitkomst bepaalt. De uitkomst bepalen de deelnemers zelf. Zij stellen, onder leiding van de mediator, vast wat voor hen aanvaardbare voorwaarden zijn waarop zij bereid zijn het conflict achter zich te laten. Dat is een proces van geven en nemen. Van op je strepen staan en loslaten, van prioriteiten stellen en investeren. Hier zelf vorm aan geven maakt deelnemers ‘mede-eigenaar’ van de oplossing en dat vergroot de kans op een duurzaam resultaat. Voor mensen in conflict die – ook in de toekomst – met elkaar verder willen – of moeten – is mediation een investering in de relatie.

Sleutelbegrippen

De belangrijkste kenmerken van mediation zijn zelfbeschikking, vrijwilligheid en vertrouwelijkheid. De mediator is er niet om voor partijen een beslissingen te nemen maar om de deelnemers de ‘setting’ te bieden om zich uit te spreken over wat voor hen belangrijk is en waarom. En zo, via een proces van dialoog en onderhandeling, een voor alle partijen zo gunstig mogelijk uitkomst te realiseren. En waar ook ruimte is voor emoties en het onderzoeken van conflictpatronen.

De vrijwilligheid is een ander belangrijk element in mediation. Als deelnemers zich kunnen ‘binden’ aan het proces van mediation en ze zich tegelijkertijd vrij voelen om de mediation af te breken als ze er geen heil meer in zien, is de kans op een bestendige oplossing het grootst. Vrijwilligheid impliceert hier overigens nadrukkelijk geen vrijblijvendheid. Aan de mediator de verantwoordelijkheid om aan het begin van het proces deelnemers te wijzen op de inspanningsverplichting die samenhangt met de vrijwilligheid: de motivatie om ‘er uit te komen’ moet in beginsel aanwezig zijn.

En dan is er nog het aspect van de vertrouwelijkheid. Deelnemers aan mediation moeten zich vrij voelen om in alle openheid te kunnen spreken, zonder zorg dat uitspraken later – in een andere context – tegen hen gebruikt kunnen worden. Dat betekent dat de deelnemers er van op aan moeten kunnen dat alles wat aan de mediationtafel besproken en eventueel vastgelegd wordt te allen tijde vertrouwelijk blijft. Om deze zaken te waarborgen wordt aan het begin van de mediation een overeenkomst getekend, zowel door de deelnemers als de mediator.

Rol en waarden van de mediator

De mediator is de facilitator, de persoon die het mediationproces mogelijk maakt, deelnemers begeleid en het proces structureert, zodat deelnemers zich kunnen concentreren op de inhoud.  De mediator neemt daarbij een neutrale en onpartijdige positie in, dat wil zeggen: hij is er voor alle deelnemers en neemt geen stelling. Onafhankelijkheid is ook een voorwaarde voor de mediator; de garantie dat er voor hem geen ander belang meespeelt dan het zo goed mogelijk begeleiden van partijen.

Waarvoor, waarom en wanneer mediation

Mediation is breed inzetbaar, bijvoorbeeld bij een scheiding, arbeids- en samenwerkingsconflicten, gedoe tussen burger en overheid, familieruzies, zakelijke geschillen, conflicten rondom de erfenis en zelfs in het strafrecht, in de vorm van slachtoffer-dader bemiddeling. In bijvoorbeeld de zorg, het onderwijs, de bouw- en agrarische sector wordt steeds meer gebruik gemaakt van mediation bij conflicten. Als partijen bereid en in staat zijn om – onder begeleiding van een mediator – (weer) naar elkaar te luisteren en zich inspannen voor het bereiken van een voor beiden acceptabele oplossing, als er in het proces ruimte ontstaat voor alternatieve uitkomsten en als het conflict niet tot op het bot geëscaleerd is, dan is mediation altijd een optie.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in het Mediation Magazine, een eenmalige uitgave van de Nederlandse Mediatorsvereniging (NMv) ter gelegenheid van haar 15e jarige lustrum in 2017.

* voor de leesbaarheid is in dit stuk overal ‘hij’ gebruikt, uiteraard kan overal waar ‘hij’ gebruikt wordt evengoed ‘zij’ gelezen worden. 

 

 

 

 

Pijnlijk raak

Vandaag was de Sigmund strip in de Volkskrant weer eens pijnlijk raak. Harde humor. Voor sommige mensen misschien onvoorstelbaar dat het er echt zo aan toe kan gaan, ook bij de mediator.

Dan zit er een koppel met kinderen die elkaar – altijd in het belang van de kinderen, zo benadrukken ze – het licht in de ogen niet meer gunnen. Die elkaar beschuldigen, de gruwelijkste dingen toewensen of de ex zonder solide diagnose een psychische aandoening toeschrijven die hem of haar ongeschikt zou maken als ouder. Soms worden zelfs strafbare feiten verzonnen om de ander in een kwaad daglicht te stellen. Het gebeurt allemaal. En dat is triest. Triest voor hen, die ooit voor elkaar kozen. En vervolgens ondervinden dat de liefde, om wat voor reden dan ook, geen stand heeft gehouden.

Vaak zijn er in de tussentijd ook kinderen gekomen. Ook daar hebben partners – meestal heel bewust – samen voor gekozen. Gewenste kinderen. Mooier kan het niet.

Als een relatie eindigt voelen mensen vaak groot verdriet, het roept angst op, onzekerheid. Voor sommigen is het zelfs onverdraaglijk. En mensen in nood kunnen monsters worden. Bruut, wreed en irrationeel. En dat is precies wat Sigmund vandaag in onderstaande strip schetst. Alles voor de kinderen. Alles.

IMG_20170913_154432.jpg

En dan is daar die baby, peuter of kleuter. Dat opgroeiende kind, de zoekende tiener, onzekere puber. Zie je ‘m zitten, daar op de bank?

Als mediator ben ik er voor jullie allebei en zal ik mijn uiterste best doen om jullie te begeleiden bij het maken van evenwichtige en eerlijke onderlinge afspraken als ex-partners en gezamenlijke ouders van jullie kind(eren).

Maar ik zal altijd, ondubbelzinnig, partij kiezen voor dat onschuldige kind, daar in het hoekje van de bank.

Niet elke scheiding is gebaat bij een advocaat

Onder de titel Als ik alles kon overdoen verscheen vandaag een artikel in de Telegraaf. Het artikel gaat in op onderzoek dat door de vFAS (vereniging Familierecht Advocaten Scheidingsmediators) is uitgevoerd in aanloop naar de Dag van de Scheiding, aanstaande vrijdag. Uit het onderzoek blijkt dat 44% van de gescheiden mensen de breuk anders zou regelen als ze het opnieuw konden doen. De vraag die daarop volgt is, wat zouden mensen dan anders doen? Betere afspraken maken wordt daarbij het meest genoemd, aldus het vFAS onderzoek. Vervolgens wordt gesteld dat “veel mensen bij een scheiding kiezen voor mediation, bijvoorbeeld uit financiële overwegingen”. Het is niet duidelijk of dit gegeven ook een resultaat uit het onderzoek is. Wat is veel? En hoe liggen die verhoudingen tussen scheiden met een advocaat of via mediation eigenlijk?

De suggestie wordt gewekt dat de keuze voor mediation vaak geen weloverwogen, vrijwillige en geïnformeerde keuze is maar uit nood geboren. Want mediation is tenslotte (vaak) goedkoper dan een advocaat. Ik vind dat geen recht doen aan het vak en mijn taakopvatting als gekwalificeerd mediator. Mediators zouden te weinig corrigeren, betoogt advocate Gabi van Driem in het artikel. Als er iets is dat ik inderdaad niet tot een van mijn verantwoordelijkheden reken is het het corrigeren van mijn cliënten. Mijn rol als mediator is onafhankelijk, neutraal en onpartijdig. Ik ben niet de sturende factor, dat zijn nu juist de cliënten zelf (partijautonomie). Ik adviseer niet en neem geen positie in, ik ben (er) vóór beide cliënten. Als mediator draag ik zorg ik voor een omgeving en sfeer waarin mensen zich veilig en gehoord voelen en waarin ze de ruimte en de tijd krijgen om, onder deskundige begeleiding, hun eigen afspraken te maken. Ik houd me aan de gedragscode die stelt dat ik als mediator informatieplicht heb en ik zorg er dus voor dat de mensen weten wat de reikwijdte en (mogelijke) risico’s van hun (ook financiële) beslissingen zijn. En laat de afspraken die ze daarover willen maken vervolgens aan hen. Waarbij de belangrijkste overweging is dat ik me bewust ben van een eventuele disbalans tussen cliënten. Cliënten hoeven daarbij niet per se “evenveel kennis te hebben van (financiële) zaken”. Als mediator heb ik de plicht om mensen volledig te informeren en cliënt(en) te wijzen op de mogelijkheid zich ook door een gespecialiseerde derde te laten voorlichten of bijstaan. Zeker als het vermoeden bestaat dat een, of beide cliënten, dreigen zichzelf te benadelen door een gebrek aan (specifieke) kennis.

De mediator is bij uitstek iemand die ernaar streeft om haar cliënten op een respectvolle, gelijkwaardige manier te begeleiden tijdens een emotioneel, vaak turbulent en intensief traject. Die cliënten nadrukkelijk bewust maakt van de belangen van minderjarige kinderen die betrokken zijn bij de scheiding en inzet op een zo stabiel, gelijkwaardig en gezond mogelijke toekomst van cliënten als ouders en/of ex-partners.

Ik zie het als mijn taak om tijdens een kennismakingsgesprek goed uit te vragen en in te schatten wat mensen willen en verwachten ten aanzien van de scheiding. Is er ‘commitment’? Zijn er kinderen betrokken? Lopen er juridische procedures? Hoe zijn de verhoudingen? Is mediation een optie of zijn mensen eerder gebaat bij een advocaat? Ik schroom niet, als ik van dat laatste overtuigd ben, hen dat te melden en ze, als ze dat willen, te verwijzen.

Want dat niet iedere (echt)scheiding geschikt is om in mediation te regelen is evident. Maar dat geldt omgekeerd evengoed: zeker niet elke scheiding is gebaat bij het inschakelen van een advocaat. Bij de afsluitende opmerking in het artikel, “Het is veel prettiger als de advocaten van beide partijen een deal kunnen sluiten”, zet ik dan ook mijn vraagtekens.